اقتصاد مقاومتی دکترینی برای جنگ اقتصادی عليه ایران


در مقابل جنگ اقتصادی، مقاومت اقتصادی معنا پیدا می‌کند؛ مقاومتی كه سعی در تقويت دارد و می‌خواهد آسيب را در مقابل تهديد متوازن كند.


امنیت برآیند آسيب و تهدید است؛ آسيب مسئله‌ای است که در درون یک پدیده یافت می‌شود و  تهدید مسئله‌ای است که بیرون پدیده جست‌وجو شده و از جایی خارج آن تاثیر می‌گذارد. هر تهدید متناسب با يك آسیب‌ عمل می‌کند به‌گونه‌‌ای که اگر آسيبی وجود نداشته باشد، تهدید هم امکان اثرگذاری نخواهد داشت. زمانی‌که آسيب‌ها به‌گونه‌ای پوشش داده شوند که تهدیدها اثرگذار نباشند، یا به‌عبارتی آسيب و تهدید به توازن برسند، امنیت به وجود خواهد آمد. این امنیت در هریک از حوزه‌های سیاست، فرهنگ، سلامت، انرژی، اقتصاد و… موضوعیت دارد و باید محقق شود.

انواع منازعات از جمله جنگ‌ها، در هریک از حوزه‌های مذکور برای برهم زدن توازن بین آسيب و تهدید و مخدوش كردن امنيت شكل می‌گيرند. در واقع جنگ اقتصادی ضعف و آسیب‌پذیری را ابتدا در معاش جامعه افزایش دهد، سپس این ضعف را به کل نظام اجتماعی تسری داده زمينه‌ی فروپاشی آن‌را فراهم می‌كند. محاصره‌ی اقتصادی يا آن‌گونه كه به غلط تحريم خوانده گفته می‌شود يك استراتژی مقدماتی در يك جنگ اقتصادی است. محاصره‌ نقاط ضعف و آسیب‌پذیر حریف را تقويت می‌كند تا امكان اعمال تهدید ايجاد شود.

در مقابل جنگ اقتصادی، مقاومت اقتصادی معنا پیدا می‌کند؛مقاومتی كه سعی در تقويت دارد و می‌خواهد آسيب را در مقابل تهديد متوازن كند. رهبر معظم انقلاب در جمع مسئولان سیاست‌هایی را به‌عنوان روش مقابله در این جنگ اقتصادی بیان فرمودند كه نيازمند بررسی و تبيين است.

وب‌سايت كدآمایی به مطالب تبيينی در اين حوزه توجه ويژه دارد و آن‌ها را رصد كرده و انعكاس می‌دهد. استاد حسن عباسی در برنامهی «گفت‌وگوی 21 رادیو معارف» در 21 اسفند 1392 مطالب مفصلی را در حوزه‌ی اقتصاد مقاومتی عنوان كردند كه كدآمایی آن‌را در قالب متن زير گرد هم آورده است.

«برنامه‌ی گفت‌وگوی 21 رادیو معارف در 21 اسفندماه 1392، به موضع اقتصاد مقاومتی اختصاص داشت»

بيانات اخیر مقام معظم رهبري، سر فصل مهم و جدیدی را در تفکر استرات‍‍ژيك[1] در حوزه‌ی اقتصاد در كشور نهادينه كرد، كه مي‌توان از آن به عنوان بخشِ قابل توجهي از دكترينِ اقتصاديِ رهبر معظم انقلاب نام برد. تفكر حاكم بر دانشگاه‌های كشور، مانند خيلي از دانشگاه‌هاي ديگرِ جهان، تفكر اقتصاد لیبرالی[2] است و ايدئولوژی اقتصادي ليبراليسم، شالوده‌ی اصلي نظام علمي دانشگاه‌ها است. تلاش سه سالِ گذشته‌ی رهبر معظم انقلاب در طرح نظريه‌ي اقتصاد مقاومتي متاسفانه در دوره‌اي توسط بعضي كارشناسان، آگاهانه و ناآگاهانه تحت عنوان اقتصاد رياضتي[3] خلط شد كه ايشان متعرض به اين قضيه شدند و فرمودند كه منظورشان اقتصاد رياضتي نيست، بلکه مقاوم‌سازي اقتصاد است و این نظریه‌ از سوی رهبران برخی كشورها مانند اندونزي مورد استقبال واقع شد.

«در طول تاریخ، جبهه‌ی باطل از محاصره و تحريم استفاده كرده است. در مورد انقلاب اسلامي هم از همان سال 1359 كه حصر اقتصادي شروع شد.»

در طول تاریخ، جبهه‌ی باطل از محاصره و تحريم استفاده كرده است. در مورد انقلاب اسلامي هم از همان سال 1359 كه حصر اقتصادي شروع شد، مسأله‌ی تحريم و محاصره جدي شد و تا به امروز در طول 33 سال گذشته ادامه داشته و در طی سال‌های اخير تبديل به جنگ اقتصادي شده است.

کلمه‌ی تهديد[4]، روبه‌روي كلمه‌ي آسيب[5] است. يعني پديده‌اي به نام يك جامعه، يك كشور يا حتي يك انسان، آسيب‌هايي را درون خودش دارد و تهديداتي در بيرون. هميشه تهديد را در يك كفه‌ی ترازو و آسيب‌ها و آسيب‌پذيري را بايد در يك كفه‌ی ديگر ترازو گذاشت. اگر شاهينِ این ترازويِ آسيب و تهديد متوازن شد، امنيت به‌وجود آمده است.

پس در نظریه‌ی اصلي امنيت، تهديد از بيرون و آسيب‌پذيري در درون است. در این‌صورت اگر آسيب‌پذيري وجود داشت، تهديد كارآمد خواهد بود. آسيب‌پذيري اين است كه در کشور به بعضي از كالاها، خدمات و تكنولوژي‌هایی نياز است كه دشمن آن‌ها را منع مي‌كند و تهديد را به گونه‌اي رقم مي‌زند تا از كانال اين آسيب‌پذيري‌ها، امنيت مخدوش شود.

متقابلاً ايران به بازارهاي جهاني براي فروش، معاملات و تعاملاتش نياز دارد تا بتواند كالاي خود را بفروشد که متقابلاً منع مي‌كنند که كسي اين اجازه را داشته باشد كه اين خريد را صورت دهد. در اين حوزه به طور مشخص خام فروشیِ نفت را می‌توان نام برد و در همین راستا به کشورهای دنیا فشار آورده می‌شود که نفت ایران را نخرند. درواقع تهدید، به نياز‌هاي كشور در تجارتِ بین‌المللی بازمی‌گردد.

بر طبق قانونی که در سال 1373 در آمریکا به تصویب رسید و هم‌چنین قانون داماتو[6]، هر فردی که در حوزه‌ی صنایع ایران، سرمایه‌گذاریِ بالای 40میلیون دلار انجام می‌داد، مشمول جریمه می‌شد و این امر تا جایی پیش رفت که در دوره‌ی اخیر در تحریم‌هایی که به شورای امنیت برده شد، مسئله‌ی تحریم‌های فلج‌کننده را مطرح کردند که ناظر به آسیب‌پذیری‌های كشور بود.

«همان‌طور که رهبر معظم انقلاب در سخنرانی‌های گذشته‌ی خود به آن اشاره داشتند، تحریم‌های فلج کننده ناظر بر کیفیت کار آن‌ها نبود، بل‌که ناظر بر ضعف‌های مدیریتی در بخشِ اقتصادیِ ايران بود.»

همان‌طور که رهبر معظم انقلاب در سخنرانی‌های گذشته‌ی خود به آن اشاره داشتند، تحریم‌های فلج کننده ناظر بر کیفیت کار آن‌ها نبود، بلکه ناظر بر ضعف‌های مدیریتی در بخشِ اقتصادیِ ايران بود.

اما آن بحث درون‌زایی که رهبری می‌فرمایند ناظر بر این است که نظام بتواند این آسیب‌ها را بپوشاند. یعنی اگر در بحث انرژی‌ هسته‌ای و صنایع موشکی و فضایی و سلول‌های بنیادی می‌شود از صفر رشد داشت و به این‌جا رسید، چه‌طور ممکن است نتوان در مباحثی چون دارو نیازهای‌ كشور را بر‌طرف كرد. چه‌طور ممکن است که ايران صنایع فضایی دارد و می‌تواند موشک‌ها و موتور موشک‌هایی توليد کند که ماهواره در فضا بگذارد -با وجود جوانانی که رشادت کردند و بعد از این‌که شهید شدند شناخته شدند مانند شهیدان تهرانی مقدم، شهریاری و احمدی روشن- اما نمی‌تواند قطعات خودرو را تامین كند و اين باعث شود تا کشور سازنده بخواهد ايران را تحریم قطعات خودرو کند.

مرکز سیاست دو حزبی[7] آمریکا گزارشی را در اواخر دولت جرج بوش پسر و ابتدای دولت اوباما تنظیم کرد که این گزارش دایم پارادایم[8] را تشريح می‌كند. کلمه‌ی دایم DIME مخفف چهار کلمه‌ی دیپلماتیک Diplomatic، اطلاعاتی Informational، نظامی Military و اقتصادی Economic است؛ چارچوب‌نظری و استراتژیِ ایالات متحده مبنی بر فشار چهار وجهیِ دیپلماتیک، اطلاعاتی، نظامی و اقتصادی به ایران است.

در همان زمان (سال 1387) ایران تصمیم گرفت که معاملات اقتصادی خود را با بعضی از کشورها با ارز همان کشور انجام دهد. پول آمریکا بدون پشتوانه است و دلاری که آمریکا چاپ می‌کند بدون پشتوانه‌ی طلا می‌باشد و ساز و كاری که آمریکا در اقتصاد جهانی ایجاد کرده به گونه‌ای است كه اين پول بدون پشتوانه مورد پذيرش همه‌ی كشورهای دنياست و از اين‌رو تمام قدرت ملی‌ آمريكا به اعتبار دلار وابسته است.

04-dolarzodayi«پول آمریکا بدون پشتوانه است آمریکا در اقتصاد جهانی تمام قدرت ملی‌اش به دلارش است.»

وقتی که ایران مبنای ارزی خود را تغییر داد، آمریکا به کشورهای طرف معامله ایران فشار وارد کرد و در این استراتژی که تهیه کردند، نظریه‌ی دور برگردان[9] را به تمام کشورها اعلام کردند. نظریه‌ی دور برگردان به این معنا است که اگر ایران نفت خود را به ارز کشور خریدار فروخت، ارز آن کشور باید در بازار همان کشور به دلار تبدیل شود و اجازه داشته باشند با مبنای دلار از ایران کالا بخرند و یا بفروشند یعنی هزینه‌ی آن دولت‌ها را علیه ایران بالا ببرند. این اتفاق نشان داد که پاشنه‌ی آشیل آمریکا در این قضیه چه‌قدر است.

همچنین ولادیمیر پوتین اعلام کرد که اگر آمریکا تهدید‌هایش را عملی کند، پایه‌ی پولی را در روسیه در بخش اقتصادی، به غیر از دلار انتخاب خواهد کرد .

05-putin-640x480«همچنین ولادیمیر پوتین اعلام کرد که اگر آمریکا تهدید‌هایش را عملی کند، پایه‌ی پولی را در روسیه در بخش اقتصادی، به غیر از دلار انتخاب خواهد کرد.»

فرضی که رهبر انقلاب مطرح نمودند تهدید در مقابل تهدید بود كه نمونه‌ای از آن در  مبادله‌ی نفت با ارزی به غیر از دلار، و در قراردادی که ایران با روسیه بست، عملياتی شد. اين مورد نه تنها نمونه‌ای از تهدید در مقابل تهدید است، بلكه يك مثال برای چگونگی اجرايی شدن اقتصاد مقاومتی است.

اقتصاد مقاومتی به عنوان یک دکترین در سطح اجرایی و یک نظریهی علمی، یک معارض ذاتی دارد که تفکر اقتصاد لیبرالی است و پایهی اقتصاد لیبرالی، مکتب پولی است. اقتصادی که در آن پول بدون پشتوانه چاپ می‌شود، که رهبری از آن به اقتصاد ربوی تعبیر میکنند، غرب را به زوال خواهد کشاند.

«اقتصاد مقاومتی به عنوان یک دکترین در سطح اجرایی و یک نظریه‌ی علمی، یک معارض ذاتی دارد که تفکر اقتصاد لیبرالی است.»

در نتیجه اگر اقتصاد مقاومتی بخواهد به نتیجه برسد، ابتدا باید آن را از اقتصاد ربوی دور كرد. در حوزه‌ی اجرایی باید آسیب‌پذیری را کم کرده و تولید را کیفی‌تر نمود و متقابلاً وابستگی به کالاهای خارجی را کم‌تر كرد، که در این‌صورت حتماً تهدیدات کم‌تر کارگر خواهند بود.

نظر به فرمایش رهبری مبنی بر مفهوم تهدید در برابر تهدید، اگر هر تهدید اقتصادی که صورت می گیرد، جامعه‌ی ما آمادگی داشته باشد که مفهوم تهدید در برابر تهدید را در مواجهه با دشمن عملیاتی کند، در این وضعیت نامناسب اقتصاد جهانی قطعا می توانیم به سلامت از این برهه عبور کنیم.


[1] . Strategic Thinking

[2] . Liberal Economic

[3] . Economic Austerity

[4]. Threat

[5]. Weakness

[6] . در سال 1375 -۱۹۹۶ میلادی- سناتور ایتالیایی‌الاصل جمهوری‌خواه کنگره‌ی آمریکا، «آلفونس داماتو» Alfonse Marcello “Al” D’Amato طرح جدیدی را برای تحریم اقتصادی ایران به بیل کلینتون رئیس جمهور امریکا  ارایه کرد و مورد موافقت و تصویب کنگره قرار گرفت‌. به موجب این طرح، هر شرکت یا دولتی که بیش از 40میلیون دلار در صنایع نفت وگاز ایران سرمایه‌گذاری کند، دچار مجازات اقتصادی امریکا خواهد شد.

[7] . Bipartisan Policy Center

[8] . Dime Paradigm

[9] . U-Turn Theory